01-11 00:00	De november-editie van ZENIT is uit. Lees in dit magazine alles over sterrenkunde, ruimteonderzoek, weer en klimaat. Met iedere maand actuele sterrenhemelinformatie en ontwikkelingen uit de wetenschap beschreven door bekende onderzoekers. De redactie zit bovenop het nieuws en de actualiteiten en plaatst deze in een breder verband. Speciaal voor bezoekers van hemel.waarnemen.com is er nu een mooie aanbieding: Neem nu een proefabonnement en ontvang Zenit een half jaar (6 nummers) voor slechts €31,95. Het proefabonnement loopt automatisch af. Klik voor meer informatie.
01-11 02:44	Jupiters satelliet Io staat slechts 0,67” ten noorden van Ganymedes. Ganymedes wordt voor 33% bedekt door Io. De bedekking duurt van 2:42:18 tot 2:47:27 uur. Jupiter staat op een hoogte van 20° boven de horizon, in het oosten. De Zon staat 43° onder de horizon en het is goed donker. Voor het waarnemen van een nauwe samenstand tussen de Jupitermanen is een goede, stabiele verrekijker op statief genoeg, maar om details van de bedekking te zien is een flinke telescoop nodig. Zie de figuur hiernaast en deze tabel voor meer informatie.
01-11 05:16	Tussen 5:16 en 6:48 uur nemen we alle grote Jupitermanen ten oosten van de planeetschijf waar. Vanaf Jupiter gezien zijn dat Europa, Io, Ganymedes en Callisto. Jupiter staat op een hoogte van 47° boven de zuidoostelijke horizon en de planeet is gemakkelijk te vinden. De Zon staat 14° onder de horizon. Om de Galileïsche manen van Jupiter te bekijken is een stabiele verrekijker voldoende. Zie ook het slingerdiagram voor de manen van Jupiter.
01-11 06:07	Jupiters satelliet Io staat 2,0” ten noorden van Europa. Jupiter staat op een hoogte van 47° boven de horizon, in het zuidoosten en de planeet is gemakkelijk te vinden. De Zon staat 14° onder de horizon. Om de manen van Jupiter te bekijken is een goede, stabiele verrekijker genoeg. Zie ook de figuur hiernaast en de tabel Verschijnselen van de manen van Jupiter voor meer informatie.
01-11 21:28	De Maan is in de fase van Laatste Kwartier. De linker helft van de Maan is nu verlicht en de Maan is vooral in de late nacht en vroege ochtend zichtbaar. Rond, en vooral na Laatste Kwartier is een goed moment om het maanoppervlak waar te nemen; Op de grens tussen het verlichte en het donkere deel van de Maan gaat de Zon net onder. De bergen en kraterranden werpen hierdoor lange schaduwen, wat een extra diepte-effect veroorzaakt, en de Maan is daarmee, bekeken door een verrekijker of telescoop, duidelijk meer dan een gladde schijf. Zie ook de maandelijkse maanfasekalender.
02-11 02:44	Vannacht is een bedekking door de Jupiterschijf en een verduistering door de Jupiterschaduw van Io in zijn geheel te zien. De verduistering begint om 2:44 uur, wanneer Io in Jupiters schaduw verdwijnt, en duurt tot 6:16 uur, wanneer Io weer van achter Jupiter tevoorschijn komt. Voor het waarnemen van een bedekking is een (kleine) telescoop nodig, voor het volgen van een verduistering is een stabiele verrekijker voldoende. Voor meer details en andere verschijnselen, zie deze tabel.
02-11 07:00	De Maan staat 1,9° ten zuiden van Mars (+0,9m), in het sterrenbeeld Leeuw. De dichtste nadering vindt plaats om 14:56 op 2° onder de horizon en bovendien bij daglicht. Bekijk de samenstand rond 7 uur. De twee objecten staan dan zo'n 54° boven de zuidelijke horizon, 4,3° van elkaar vandaan. De Maan is voor 46% verlicht. Voor de zichtbaarheid van Maan en planeten, zie Vannacht aan de hemel.
03-11 01:16	Vannacht is een overgang van de Jupitermaan Io en van Io's schaduw over de planeetschijf van Jupiter voor een groot deel waar te nemen. Om 1:16 uur zien we het begin van de overgang wanneer Io voor de Jupiterschijf verschijnt, en eindigt om 3:34 uur, op het moment dat Io de Jupiterschijf weer achter zich laat. In de tussentijd is waar te nemen hoe Io's schaduw de Jupiterschijf verlaat (om 02:21 uur). Voor het bekijken van een overgang of een schaduwovergang is een redelijk grote telescoop nodig. Zie deze tabel voor meer details en andere verschijnselen.
03-11 01:29	De Maan staat 1,1° ten westen van Jupiter (-2,0m), in het sterrenbeeld Leeuw. De dichtste nadering vindt om 22:40 plaats, bij ons onder de horizon. De samenstand is te zien op 3 november rond 1:30 uur. De twee objecten staan dan in het oosten, op een hoogte van ongeveer 9°, 2,1° van elkaar vandaan. De Maan is voor 37% verlicht.
03-11 07:00	De Maan staat 1,4° ten zuidwesten van Regulus, de helderste ster van het sterrenbeeld Leeuw (+1,4m). De dichtste nadering gebeurt om 09:06, bij ons op een hoogte van 47°, maar bij daglicht. Bekijk de samenstand rond 7 uur. De twee objecten staan dan zo'n 48° boven de zuidzuidoostelijke horizon, op een afstand van 1,7° van elkaar. De Maan is voor 35% verlicht.
04-11 03:25	Jupiters satelliet Io staat op slechts 0,64” ten zuiden van Ganymedes. Io wordt voor 53% bedekt door Ganymedes. De bedekking duurt van 3:23:29 tot 3:28:20 uur. Jupiter staat op een hoogte van 28° boven de horizon, in het oostzuidoosten. De Zon staat 38° onder de horizon en het is donker. Om een nauwe samenstand van manen van Jupiter te bekijken is een goede, stabiele verrekijker op statief genoeg, maar om de bedekking te kunnen volgen is een telescoop met redelijke diameter vereist. Zie de figuur hiernaast en deze tabel voor meer informatie.
04-11 15:24	Mercurius is in benedenconjunctie en beweegt vanaf de Aarde gezien voor de Zon langs. De binnenplaneet is nu korte tijd onzichtbaar, doordat deze zich te dicht bij de Zon bevindt. Er vindt geen overgang over de zonneschijf plaats, doordat de planeet 0,4° ten zuiden langs de Zon beweegt. De Zon, Mercurius en de Aarde staan nu op één lijn, waardoor de Aarde in oppositie staat voor een denkbeeldige waarnemer op Mercurius. In benedenconjunctie staat een binnenplaneet op minimale afstand (in dit geval 0,674 AE, ofwel 100,9 miljoen km) van de Aarde en heeft een maximale schijnbare diameter (10,0”). Mercurius verruilt hiermee de avondhemel voor de ochtendhemel.
04-11 20:00	Het maximum van de meteorenzwerm Oktober-Arietiden vindt vandaag plaats. Wanneer de radiant in het zenit zou staan, zouden er van deze zwerm naar verwachting gemiddeld zo'n 5 meteoren per uur vallen. De radiant van de zwerm staat rond 0:30 uur in het hoogste punt aan de hemel, op 52° boven de horizon. Door de matige omstandigheden zijn er bij ons dan ieder uur vermoedelijk slechts ongeveer 2 meteoren zichtbaar van deze zwerm. In totaal zijn er, door meteoren van andere zwermen en sporadische meteoren, bij donkere en heldere hemel circa 13–21 meteoren per uur zichtbaar. Op een donkere locatie zijn circa vier keer zoveel meteoren zichtbaar als in een grote stad. De Maan komt om 3:11 uur op, is voor ongeveer 20% verlicht en stoort niet erg. Rond 7:00 uur gaat het schemeren en om 7:42 uur komt de Zon op. De piek van deze zwerm is relatief laag, maar de duur van het maximum is met 10 dagen vrij lang, zodat in totaal toch nog een redelijk aantal meteoren te zien is. Zie de pagina Oktober-Arietiden 2026 voor meer details voor deze zwerm. Zie ook Hoe kan ik meteoren waarnemen? in de veelgestelde vragen.
05-11 05:34	De Maan bedekt υ Leonis, een ster met een helderheid van +4,3m in het sterrenbeeld Leeuw. Om 05:35 wordt de ster bedekt door de verlichte maanrand en om 06:24 komt deze weer tevoorschijn van achter de onverlichte rand. In Utrecht staat de Maan dan 19°, respectievelijk 25° boven de horizon. De Maan is voor 17% verlicht. Deze tabel toont de details van de bedekking voor een aantal plaatsen in Nederland en België.
06-11 02:42	De Galileïsche maan Io staat op 1,8” ten zuiden van Europa. Jupiter staat op een hoogte van 22° boven de oostelijke horizon. De Zon staat 45° onder de horizon en het is goed donker. Zie de figuur hiernaast en deze tabel voor meer informatie.
07-11 02:00	Het maximum van de meteorenzwerm Tauriden vindt vandaag plaats. De meteoren van de Tauriden zijn traag, helder oranje en soms vuurbollen. Wanneer de radiant in het zenit zou staan, zouden er van deze zwerm naar verwachting gemiddeld zo'n 9 meteoren per uur vallen. De radiant van de zwerm staat rond 1:00 uur in het hoogste punt aan de hemel, op 55° boven de horizon. Bij ons zijn ieder uur vermoedelijk ongeveer 5 meteoren zichtbaar van deze zwerm. In totaal zijn er, door meteoren van andere zwermen en sporadische meteoren, bij donkere en heldere hemel circa 13–22 meteoren per uur zichtbaar. Op een goed donkere plek zijn ongeveer drie keer zoveel meteoren zichtbaar als in een grote stad. De Maan komt om 5:46 uur op, is voor ongeveer 5% verlicht en stoort niet erg. Rond 7:15 uur gaat het schemeren en om 7:45 uur komt de Zon op. De piek van deze zwerm is relatief laag, maar de duur van het maximum is met 22 dagen vrij lang, zodat in totaal toch nog een redelijk aantal meteoren te zien is. Zie de detailpagina Tauriden 2026 voor meer informatie over deze meteoren. Zie ook Hoe kan ik meteoren waarnemen? in de veelgestelde vragen.
07-11 05:17	De Galileïsche maan Europa staat op slechts 0,47” ten noorden van Ganymedes. Europa bedekt Ganymedes voor 45%. De bedekking duurt van 5:12:38 tot 5:22:47 uur. Jupiter staat boven de zuidoostelijke horizon, op een hoogte van 44° en de planeet is gemakkelijk te vinden. De Zon staat 23° onder de horizon en het is goed donker. Voor het waarnemen van een nauwe samenstand tussen de Jupitermanen is een goede verrekijker op statief voldoende, maar om de bedekking te kunnen volgen is een telescoop met redelijke diameter vereist. Zie de figuur hiernaast en deze tabel voor meer informatie.
07-11 07:29	De Maan staat 1,7° ten zuidwesten van Venus (-4,5m), in het sterrenbeeld Maagd. De dichtste nadering gebeurt om 10:25, in onze streken op 25° hoogte, maar bij daglicht. De samenstand is alleen met veel moeite zichtbaar rond 7:30 uur. De twee objecten staan dan boven de zuidoostelijke horizon, op een hoogte van ongeveer 12°, op een onderlinge afstand van 2,1°. De Zon staat slechts 3° onder de horizon. De Maan is voor 4% verlicht. De pagina Vannacht aan de hemel toont wanneer de Maan en planeten te zien zijn.
07-11 07:30	De Maan staat 3,0° ten zuidwesten van Spica, de helderste ster van het sterrenbeeld Maagd (+1,0m). De dichtste nadering vindt om 11:00 plaats, in de Lage Landen op een hoogte van 25°, maar bij daglicht. De samenstand is met veel moeite te zien rond 7:30 uur. De twee objecten staan dan boven de zuidoostelijke horizon, op een hoogte van ongeveer 12°, op een onderlinge afstand van 3,3°. De Zon staat slechts 3° onder de horizon. De Maan is voor 4% verlicht. De pagina Vannacht aan de hemel toont wanneer de Maan en deepsky-objecten te zien zijn.
07-11 08:28	Als het weer meewerkt is vanochtend, voor de volgende Nieuwe Maan, de laatste keer dat we de dunne maansikkel kunnen waarnemen. Het is op dit moment 1,9 dagen voor Nieuwe Maan; de Maan is krimpend en voor 4,1% verlicht. De maansikkel heeft een breedte aan de hemel van 1,2’ en is kort voor zonsopkomst, dus tegen het einde van de nacht, met moeite te zien. Bijgaand kaartje toont de Maan om 07:09 uur in het sterrenbeeld Maagd, op 10° boven de horizon, in het zuidoosten. De Zon staat nu 13,9° lager aan de hemel dan de Maan. De Maan komt 2,0 uur voor de Zon op, om 05:46. De schijnbare afstand tussen Zon en Maan is nu 23,3°. Een waarneemplaats met goed zicht op de horizon is aan te raden. Een eenvoudige verrekijker kan van pas komen om de dunne sikkel te zien. In tegenstelling tot de laatste maansikkel speelt de eerste verschijning van de jonge Maan een rol in een aantal traditionele kalenders, als indicator van het begin van een maand. De laatste smalle maansikkel aan de hemel ziet er vooral erg fraai uit. Meer verschijningen en uitleg zijn te vinden op de pagina Eerste en laatste maansikkels. De applet Verschijnselen van de Maan geeft meer informatie over de Maan.
08-11 04:05	De Galileïsche maan Ganymedes staat op 3,6” ten zuiden van Callisto. Jupiter staat boven de oostzuidoostelijke horizon, op een hoogte van 36°. De Zon staat 34° onder de horizon en het is donker. Zie de figuur hiernaast en deze tabel voor meer informatie.
08-11 05:36	De Galileïsche maan Io staat op 1,0” ten noorden van Ganymedes. Io en Ganymedes raken elkaar net aan (bedekking van 7%). De bedekking duurt van 5:35:36 tot 5:38:01 uur. Jupiter staat op een hoogte van 46° boven de zuidoostelijke horizon en de planeet is gemakkelijk te vinden. De Zon staat 20° onder de horizon en het is goed donker. Voor het waarnemen van een nauwe samenstand tussen de Jupitermanen is een goede verrekijker op statief voldoende, maar om details van de bedekking te zien is een flinke telescoop nodig. Zie de figuur hiernaast en deze tabel voor meer informatie.
08-11 07:29	De Maan staat 6,5° ten zuidwesten van Mercurius (+3,0m), in het sterrenbeeld Maagd. De dichtste nadering vindt om 11:12 plaats, bij ons op 21° hoogte, maar bij daglicht. De samenstand is met veel moeite te zien rond 7:30 uur. De twee objecten staan dan boven de oostzuidoostelijke horizon, op een hoogte van ongeveer 3°, 6,7° van elkaar verwijderd. De Zon staat slechts 3° onder de horizon. De Maan is voor 1% verlicht. Voor de zichtbaarheid van Maan en planeten, zie Vannacht aan de hemel.
09-11 06:36	Venus staat 1,2° ten westen van Spica, de helderste ster van het sterrenbeeld Maagd (+1,0m). De dichtste nadering gebeurt om 06:36, in onze streken op 6° hoogte boven de oostzuidoostelijke horizon. Venus heeft op dit moment een helderheid van -4,6m. Voor de zichtbaarheid van planeten en deepsky-objecten, zie Vannacht aan de hemel.
09-11 07:15	Venus staat 1,2° ten westen van Spica, de helderste ster van het sterrenbeeld Maagd (+1,0m). De dichtste nadering gebeurt om 01:21, onder de horizon voor een waarnemer in de Lage Landen. Bekijk de samenstand op 9 november rond 7:15 uur, of op 10 november rond 6:45 uur. Het tweetal staat in het eerste geval boven de zuidoostelijke horizon, op een hoogte van ongeveer 11°, op een afstand van 1,2° van elkaar. In het andere geval is de samenstand te zien op circa 8° boven de oostzuidoostelijke horizon, 1,2° van elkaar verwijderd. Venus heeft op dit moment een helderheid van -4,6m. Voor de zichtbaarheid van planeten en deepsky-objecten, zie Vannacht aan de hemel.
09-11 08:02	Het is Nieuwe Maan. Vanaf de Aarde gezien staat de Maan in dezelfde richting als de Zon, zodat de verre kant van de Maan wordt verlicht en de donkere kant van de Maan naar de Aarde gekeerd is. Daarnaast staat de Nieuwe Maan alleen bij daglicht boven de horizon. Vanwege deze twee oorzaken kunnen we de Maan op dit moment niet waarnemen. Doordat de Maan zowel minimaal verlicht is, als 's nachts onder de horizon staat, zijn de dagen rond Nieuwe Maan een goed moment voor het waarnemen van deepsky-objecten. Er vindt in onze streken geen zonsverduistering plaats, doordat de Maan 5,6° ten zuiden langs de Zon beweegt.
10-11 01:56	Van 1:56 tot 2:18 uur zijn Io's schaduw en Europa gelijktijdig te zien op Jupiters schijf. Jupiter staat in het oosten op een hoogte van 19° boven de horizon. De Zon staat 49° onder de horizon en het is goed donker. Voor het waarnemen van een (schaduw)overgang is een redelijk grote telescoop nodig.
10-11 01:56	Vannacht is een overgang van de Jupitermaan Io en van Io's schaduw over de planeetschijf van Jupiter in zijn geheel waar te nemen. De schaduwovergang begint om 1:56 uur, wanneer Io's schaduw op het oppervlak van Jupiter verschijnt, en eindigt om 5:28 uur, wanneer Io de schijf van Jupiter weer verlaat. In de tussentijd is waar te nemen hoe Io de schijf van Jupiter betreedt (03:11 uur) en Io's schaduw de Jupiterschijf weer achter zich laat (om 04:14 uur). Voor het bekijken van een overgang of een schaduwovergang is een redelijk grote telescoop nodig. Zie deze tabel voor meer details en andere verschijnselen.
10-11 09:34	Mercurius staat in het perihelium. De afstand van de planeet tot de Zon is op dit moment kleiner dan gemiddeld: 0,307AE, of zo'n 46,001 miljoen km. Vanaf Mercurius lijkt de Zon circa 3,2 maal zo groot als vanaf de Aarde. De planeet ontvangt door de geringere afstand tot de Zon ongeveer 10,4 maal meer licht en warmte dan de Aarde.
11-11 04:41	De Maan staat 40' ten zuiden van Antares, de helderste ster van het sterrenbeeld Schorpioen (+1,0m). De dichtste nadering vindt om 04:41 plaats, onder de horizon voor een waarnemer in de Benelux. Vanuit onze streken is er van de samenstand niet veel te zien.
11-11 06:16	Jupiters satelliet Io staat slechts 0,93” ten zuiden van Ganymedes. Ganymedes bedekt Io voor 23%. De bedekking duurt van 6:14:25 tot 6:18:03 uur. Jupiter staat op een hoogte van 50° boven de horizon, in het zuidzuidoosten en de planeet is gemakkelijk te vinden. De Zon staat 15° onder de horizon. Voor het waarnemen van een nauwe samenstand tussen de Jupitermanen is een goede, stabiele verrekijker op statief genoeg, maar om details van de bedekking te zien is een flinke telescoop nodig. Zie de figuur hiernaast en deze tabel voor meer informatie.
11-11 17:05	Vanavond kunnen we, onder gunstige omstandigheden, de eerste maansikkel zien na de afgelopen Nieuwe Maan. Het is 2,4 dagen na Nieuwe Maan; de Maan is wassend en voor 5,5% verlicht. De maansikkel heeft een breedte aan de hemel van 1,6’ en is met moeite aan het begin van de avond te zien, kort na zonsondergang. Bijgaand kaartje toont de Maan om 16:59 uur in het sterrenbeeld Slangendrager, op een hoogte van slechts 1,7° boven de zuidwestelijke horizon. De Zon staat nu 4,5° lager aan de hemel dan de Maan. De Maan gaat 0,5 uur na de Zon onder, om 17:26. De afstand aan de hemel tussen Zon en Maan is nu 27,0°. Een waarneemplaats met vrije blik op de horizon is nodig. Een eenvoudige verrekijker is waarschijnlijk nodig om de Maan te zien. In verschillende traditionele kalenders begint een maand bij de eerste verschijning van de dunne maansikkel na Nieuwe Maan; ons woord maand komt dan ook van Maan. Daarnaast is een smalle maansikkel een mooi gezicht. Meer verschijningen en uitleg zijn te vinden op de pagina Eerste en laatste maansikkels. De applet Verschijnselen van de Maan geeft meer informatie over de Maan.
13-11 05:07	De Galileïsche maan Io staat op 2,0” ten zuiden van Europa. Jupiter staat op een hoogte van 45° boven de horizon, in het zuidoosten en de planeet is gemakkelijk te vinden. De Zon staat 26° onder de horizon en het is donker. Zie de figuur hiernaast en deze tabel voor meer informatie.
13-11 16:53	Mercurius is stationair in ecliptische lengte. De planeet keert zijn bewegingsrichting ten opzichte van de sterren om en gaat weer in de gangbare richting bewegen. Dit verschijnsel vindt plaats tussen de benedenconjunctie en grootste westelijke elongatie van een binnenplaneet.
13-11 18:50	De Maan staat in het apogeum; het punt van zijn baan om de Aarde dat het verst van de Aarde ligt. De afstand tussen de Aarde en de Maan bedraagt 405619 km. Door de grotere afstand lijkt de Maan nu kleiner aan de hemel te staan dan gemiddeld: 29’27,6”. De Maan is op dit moment wassend, voor 18% verlicht en hij is vooral 's avonds in het zuiden en aan het begin van de nacht in het westen zichtbaar. Het kaartje toont de Maan om 17:28 uur in het sterrenbeeld Boogschutter, op slechts 7,6° boven de horizon, in het zuidzuidwesten. Al met een verrekijker op een statief zijn, vooral op de grens tussen licht en donker op de Maan, de maankraters goed te zien. Zie de applet Verschijnselen van de Maan voor meer gegevens.
14-11 00:08	Tussen 0:08 en 7:19 uur staan alle Galileïsche manen ten westen van Jupiter. Vanaf Jupiter gezien zijn dat Io, Europa, Ganymedes en Callisto. Jupiter staat op een hoogte van 35° boven de oostzuidoostelijke horizon. De Zon staat 38° onder de horizon en het is donker. Voor het waarnemen van de manen van Jupiter is een stabiele verrekijker voldoende. Zie ook het slingerdiagram voor de manen van Jupiter.
14-11 01:27	Venus is stationair in ecliptische lengte. De planeet keert zijn bewegingsrichting langs de ecliptica om en gaat weer in de gangbare richting bewegen. Dit verschijnsel vindt plaats tussen de benedenconjunctie en grootste westelijke elongatie van een binnenplaneet. Zie de interactieve applet Planeetverschijnselen voor meer verschijnselen van Venus.
14-11 19:18	De ster 52 Sagittarii, een ster van magnitude +4,6 in het sterrenbeeld Boogschutter, wordt bedekt door de Maan. Om 19:19 uur verdwijnt de ster achter de onverlichte rand van de Maan en om 20:10 komt deze weer tevoorschijn, nu aan de verlichte maanrand. Een waarnemer in Utrecht ziet de Maan aan het begin op een hoogte van 6° staan, aan het einde van de bedekking op 1°. De Maan is voor 25% verlicht. Zie deze tabel voor details van de bedekking voor een aantal locaties in Nederland en België.
15-11 00:00	De Sterrengids 2027 is uit. Dit jaarboek geeft een uitgebreid overzicht van alle hemelverschijnselen die aankomend jaar worden verwacht, zoals de posities van zon, maan, planeten, planetoïden, kometen en meteoren. Met de maandkalenders en dagoverzichten weet u precies wanneer wat te zien is. Daarnaast biedt het jaarboek achtergrondinformatie en verdieping. Bezoekers van hemel.waarnemen.com profiteren nu van een aantrekkelijke korting. Klik voor meer informatie.
15-11 01:22	Vannacht is een bedekking van de maan Ganymedes door de planeet Jupiter in zijn geheel waar te nemen. De bedekking begint om 1:22 uur, wanneer Ganymedes achter de schijf van Jupiter verdwijnt, en eindigt om 5:02 uur, wanneer Ganymedes weer van achter Jupiter tevoorschijn komt. Zie de tabel Verschijnselen van de manen van Jupiter voor meer details.
16-11 02:56	Mars staat 1,2° ten noorden van Jupiter (-2,1m), in het sterrenbeeld Leeuw. De dichtste nadering gebeurt om 02:56, bij ons op een hoogte van 30° boven de oostzuidoostelijke horizon. Mars heeft op dit moment een helderheid van +0,7m. Voor de zichtbaarheid van de planeten, zie Vannacht aan de hemel.
16-11 06:31	Tot de ochtendschemering zijn van de Galileïsche manen van Jupiter alleen Europa en Ganymedes zichtbaar.
16-11 10:00	De meteorenzwerm ι-Aurigiden bereikt zijn maximum. Wanneer de radiant in het zenit zou staan, zouden er van deze zwerm naar verwachting gemiddeld zo'n 8 meteoren per uur vallen. De radiant van de zwerm staat rond 2:00 uur in het hoogste punt aan de hemel, op 71° boven de horizon. Bij ons zijn ieder uur vermoedelijk ongeveer 6 meteoren zichtbaar van deze zwerm. Samen met meteoren van andere zwermen, en sporadische meteoren, zijn er bij donkere, heldere hemel in totaal circa 16–25 meteoren per uur zichtbaar. Op een goed donkere plek zijn meer dan twee keer zoveel meteoren te zien als in dichtbevolkt gebied. De Maan stoort niet. Rond 7:30 uur gaat het schemeren en om 8:01 uur komt de Zon op. De piek van deze zwerm is relatief laag, maar de duur van het maximum is met 9 dagen vrij lang, zodat in totaal toch nog een redelijk aantal meteoren te zien is. Zie de detailpagina ι-Aurigiden 2026 voor meer informatie over deze meteoren. Zie ook Hoe kan ik meteoren waarnemen? in de veelgestelde vragen.
17-11 00:00	Van 0:00 tot 2:02 uur nemen we alle grote Jupitermanen ten oosten van de planeetschijf waar. Vanaf Jupiter gezien zijn dat Europa, Callisto, Io en Ganymedes. Jupiter staat op een hoogte van 13° boven de oostelijke horizon, en goed zicht op de horizon is nodig om dit te kunnen zien. De Zon staat 56° onder de horizon en het is goed donker.
17-11 00:02	Jupiters satelliet Europa staat op 5,3” ten noorden van Callisto. Jupiter staat op een hoogte van 4° boven de horizon, in het oostnoordoosten, en goed zicht op de horizon is nodig om dit te kunnen zien. De Zon staat 57° onder de horizon en het is goed donker. Zie ook de figuur hiernaast en de tabel Verschijnselen van de manen van Jupiter voor meer informatie.
17-11 02:02	Vannacht is een overgang van de Jupitermaan Europa en van Europa's schaduw over de planeetschijf van Jupiter bijna helemaal te zien. De overgang begint om 2:02 uur, op het moment dat Europa de schijf van Jupiter betreedt, en eindigt om 4:55 uur, wanneer Europa de Jupiterschijf weer achter zich laat. Tussen beide gebeurtenissen in is waar te nemen hoe Europa's schaduw het oppervlak van Jupiter verlaat (02:21 uur).
17-11 02:17	De Galileïsche maan Io staat op 3,3” ten noorden van Callisto. Jupiter staat op een hoogte van 24° boven de oostelijke horizon. De Zon staat 50° onder de horizon en het is goed donker. Zie de figuur hiernaast en deze tabel voor meer informatie.
17-11 03:49	Van 3:49 tot 4:55 uur zijn Io's schaduw en Europa gelijktijdig te zien op de schijf van Jupiter. Jupiter staat boven de zuidoostelijke horizon, op een hoogte van 42° en de planeet is gemakkelijk te vinden. De Zon staat 33° onder de horizon en het is goed donker. Voor het bekijken van een (schaduw)overgang is een redelijk grote telescoop nodig.
17-11 03:49	Vannacht is een overgang van de Jupitermaan Io en van Io's schaduw over de planeetschijf van Jupiter volledig te zien. De schaduwovergang begint om 3:49 uur, wanneer Io's schaduw op het oppervlak van Jupiter verschijnt, en duurt tot 7:22 uur, op het moment dat Io de schijf van Jupiter weer verlaat. In de tussentijd is waar te nemen hoe Io voor de Jupiterschijf verschijnt (05:04 uur) en Io's schaduw de Jupiterschijf weer achter zich laat (06:07 uur). Voor meer details, zie de tabel Verschijnselen van de manen van Jupiter.
16-11 12:47	De Maan is in de fase van Eerste Kwartier. De rechter helft van de Maan is nu verlicht en de Maan is met name 's avonds zichtbaar. Om de Maan waar te nemen door een verrekijker of telescoop is de tijd rond (en met name voor) Eerste Kwartier zeer geschikt. Op de grens tussen het verlichte en het donkere deel van de Maan komt de Zon net op. De lange schaduwen van de bergen en kraterranden brengen een extra diepte-effect met zich mee en de Maan is daarmee duidelijk meer dan een gladde schijf, gezien door een verrekijker of telescoop.
17-11 21:00	Het maximum van de meteorenzwerm Leoniden vindt vandaag plaats. De meteoren van de Leoniden zijn snel, en de zwerm is bekend vanwege zijn regens in 1799, 1833, 1866, 1966 en 1999. Wanneer de radiant in het zenit zou staan, zouden er van deze zwerm naar verwachting gemiddeld zo'n 13 meteoren per uur vallen. Rond 7:00 uur staat de radiant van de zwerm in het hoogste punt (op 60°) aan de hemel. Het beste moment om Leoniden waar te nemen is op 18 november rond 6:00 uur (zie het kaartje). De radiant staat op dat moment zo'n 57° boven de horizon, in het zuidzuidoosten. In onze streken zijn dan vermoedelijk circa 4–10 meteoren per uur van deze zwerm te zien. Samen met meteoren van andere zwermen, en sporadische meteoren, zijn er bij donkere, heldere hemel in totaal circa 18–28 “vallende sterren” per uur te zien. Op een donkere locatie zijn meer dan drie keer zoveel meteoren zichtbaar als in een grote stad. De Maan is voor ongeveer 55% verlicht, maar gaat om 0:06 uur onder. Rond 7:30 uur gaat het schemeren en om 8:05 uur komt de Zon op. De piek van deze zwerm is relatief hoog, maar de lengte van het maximum is met 3,0 dagen vrij kort, waardoor het totaal aantal meteoren in deze zwerm toch niet al te groot is. Er is geen speciale apparatuur nodig om meteoren waar te kunnen nemen. Het blote oog, een heldere hemel, een ligstoel en wat geduld zijn de belangrijkste ingrediënten. Zie de pagina Leoniden 2026 voor meer details voor deze zwerm. Zie ook Wat zijn vallende sterren? en Hoe kan ik meteoren waarnemen? in de veelgestelde vragen.
18-11 00:59	Vannacht zijn een bedekking door de planeetschijf van Jupiter en verduistering van Io volledig waar te nemen. De verduistering begint om 0:59 uur, wanneer Io in Jupiters schaduw verdwijnt, en duurt tot 4:34 uur, wanneer Io weer van achter Jupiter tevoorschijn komt.
20-11 19:46	De Maan staat 5,4° ten noordwesten van Saturnus (+0,6m), in het sterrenbeeld Walvis. De dichtste nadering gebeurt om 19:46, in onze streken op een hoogte van 38° boven de horizon, in het zuidzuidoosten en is dus goed te zien. De Maan is voor 81% verlicht.
21-11 00:00	Dit is een goed moment in het jaar om de open cluster M45, ook bekend als de Pleiaden, op te zoeken. De open cluster staat in het sterrenbeeld Stier, heeft een helderheid van 1,4m en een schijnbare afmeting van 100’. De Pleiaden zijn een van de meest bekende en nabije (circa 444 lichtjaar) open sterhopen. Met het blote oog zijn circa zes sterren zichtbaar in de vorm van een mini-steelpannetje (niet te verwarren met de sterrenbeelden Kleine en Grote Beer, die veel groter zijn). Een verrekijker of telescoop toont honderden vooral blauwachtige (jonge; circa 100 miljoen jaar oud) sterren omgeven door een gasnevel. De Pleiaden worden ook wel het Zevengesternte of de Zeven Zusters genoemd. Het object komt om 16:07 uur op, gaat om 08:45 uur onder en staat om 00:26 uur in het hoogste punt aan de hemel, op 62° boven de horizon. Voor het waarnemen van deepsky-objecten is de precieze datum minder belangrijk dan een donkere, liefst maanloze, hemel. Om een relatief helder en scherp object als deze open cluster waar te nemen is een verrekijker op statief al voldoende, maar met een kleine telescoop zijn uiteraard meer details te zien. Zie deze detailpagina voor M45 voor meer gegevens. Gegevens van ruim 1200 andere deepsky-objecten zijn te vinden via de pagina Gegevens van sterrenbeelden. Foto: DSS.
21-11 00:31	Mercurius is in grootste westelijke elongatie en te vinden aan de ochtendhemel. Mercurius staat op een afstand van 19°37’ ten westen van de Zon, beweegt voor de Zon uit en komt 's ochtends voor de Zon op. De planeet heeft nu magnitude -0,6, is voor 61% verlicht en heeft een schijnbare diameter van 6,7”. De planeet komt om 06:10 uur op, 01:59 uur voor de Zon. Wanneer 's ochtends de burgerlijke schemering begint (om 07:30 uur) is Mercurius 10° boven de zuidoostelijke horizon te vinden. Deze ochtendverschijning is dus gunstig (voor meer uitleg over de wisselende zichtbaarheid van de binnenplaneten, zie Waardoor zijn Mercurius en Venus soms ver van de Zon slecht zichtbaar? in de veelgestelde vragen). Er is een horizonkaart voor deze verschijning beschikbaar. De grootte van het stipje op de kaart geeft de helderheid weer. Mercurius is helderder na de grootste ochtendelongatie dan ervoor. Om Mercurius waar te nemen kan het gebruik van een verrekijker van pas komen. Zie de tabel Grootste elongaties van Mercurius voor meer elongaties.
21-11 02:45	De ster 51 Piscium, een ster van magnitude +5,8 in het sterrenbeeld Vissen, wordt bedekt door de Maan. Om 02:46 wordt de ster bedekt door de onverlichte maanrand en om 03:42 komt deze weer tevoorschijn van achter de verlichte rand. In Utrecht staat de Maan dan 10°, respectievelijk 1° boven de horizon. De Maan is voor 84% verlicht. Zie deze tabel voor details van de bedekking voor een aantal locaties in Nederland en België.
22-11 00:12	Vannacht is een verduistering in de schaduw van Jupiter en een bedekking van Ganymedes voor een groot deel waar te nemen. Om 0:12 uur zien het begin van de verduistering, wanneer Ganymedes in de schaduw van Jupiter verdwijnt, en duurt tot 5:19 uur, wanneer Ganymedes achter de planeet Jupiter verdwijnt. Tussen beide gebeurtenissen in is te zien hoe Ganymedes uit Jupiters schaduw tevoorschijn komt (om 03:52 uur). Voor het bekijken van een bedekking is een (kleine) telescoop nodig, voor het volgen van een verduistering is een verrekijker op statief genoeg.
22-11 01:00	De meteorenzwerm α-Monocerotiden bereikt zijn maximum. Zelfs wanneer de radiant in het zenit zou staan, zouden er van deze zwerm naar verwachting gemiddeld slechts zo'n 4 meteoren per uur vallen. De radiant van de zwerm staat rond 4:30 uur in het hoogste punt aan de hemel, op 39° boven de horizon. Het beste moment om α-Monocerotiden waar te nemen is op 22 november rond 5:30 uur (zie het kaartje). De radiant staat op dat moment zo'n 37° boven de horizon, in het zuidzuidwesten. Er is dan bij ons ieder uur niet meer dan één meteoor zichtbaar van deze zwerm. In totaal zijn er, door meteoren van andere zwermen en sporadische meteoren, bij donkere en heldere hemel circa 12–19 meteoren per uur zichtbaar. Op een goed donkere plek zijn meer dan drie keer zoveel meteoren te zien als in dichtbevolkt gebied. De Maan is voor ongeveer 90% verlicht en is een flinke stoorzender; alleen de helderste meteoren zijn hierdoor dit jaar zichtbaar. De Maan gaat om 5:23 uur onder, en stoort daarna natuurlijk niet. Rond 7:30 uur gaat het schemeren en om 8:11 uur komt de Zon op. De piek van deze zwerm is relatief laag en de lengte van het maximum is met 3,8 dagen vrij kort, waardoor er ook in totaal maar weinig meteoren te zien zijn. Zie de detailpagina α-Monocerotiden 2026 voor meer informatie over deze meteoren.
23-11 18:04	De ster ε Arietis, een ster van magnitude +4,7 in het sterrenbeeld Ram, wordt bedekt door de Maan. Vanuit Utrecht is alleen het einde van de bedekking zichtbaar; om 18:04 komt de ster van achter de verlichte maanrand tevoorschijn, 22° boven de horizon. De Maan is voor 99% verlicht, wat het waarnemen van de bedekking er niet gemakkelijker op maakt. Zie deze tabel voor details van de bedekking voor een aantal locaties in Nederland en België.
23-11 23:33	Tussen 23:33 en 4:37 uur (24 november) staan alle Galileïsche manen ten oosten van Jupiter. In toenemende afstand van de planeet staan Europa, Io, Callisto en Ganymedes. Jupiter staat in het oostzuidoosten op een hoogte van 26° boven de horizon. De Zon staat 53° onder de horizon en het is donker. Om de Galileïsche manen van Jupiter te bekijken is een stabiele verrekijker voldoende.
24-11 02:02	Vannacht zijn overgangen van Europa en haar schaduw over de planeetschijf van Jupiter volledig te zien. De schaduwovergang begint om 2:02 uur, op het moment dat Europa's schaduw op het oppervlak van Jupiter verschijnt, en eindigt om 7:30 uur, wanneer Europa de Jupiterschijf weer achter zich laat. Tussen beide gebeurtenissen in is te zien hoe Europa voor de Jupiterschijf verschijnt (04:37 uur) en Europa's schaduw het Jupiteroppervlak weer verlaat (om 04:57 uur). Voor meer details, zie de tabel Verschijnselen van de manen van Jupiter.
24-11 05:42	Tussen 5:42 en 6:57 uur zijn Io's schaduw en Europa gelijktijdig zichtbaar op Jupiters schijf. Jupiter staat op een hoogte van 51° boven de horizon, in het zuiden en de planeet is gemakkelijk te vinden. De Zon staat 17° onder de horizon en het is donker. Tussen 6:57 en 7:30 uur zijn Io, Io's schaduw en Europa te zien op Jupiters schijf. Jupiter staat inmiddels boven de zuidzuidwestelijke horizon, op een hoogte van 50° en de planeet is gemakkelijk te vinden. De Zon staat nu 9° onder de horizon. Voor het waarnemen van een (schaduw)overgang is een redelijk grote telescoop nodig.
24-11 07:45	De Maan bedekt de Pleiaden, in het sterrenbeeld Stier. Het maximum van de bedekking vindt om 12:27 plaats, bij ons onder de horizon en bovendien bij daglicht. Bekijk de samenstand rond 7:45 uur, of op 24 november rond 17:15 uur. Het tweetal staat in het eerste geval zo'n 5° boven de westnoordwestelijke horizon, op een afstand van 3,8° van elkaar. In het andere geval is de samenstand te zien in het oostnoordoosten, op zo'n 10° boven de horizon, zo'n 3,3° van elkaar vandaan. De Zon staat slechts 5° onder de horizon. De Maan is voor ongeveer 100% verlicht. Zie de detailpagina voor meer informatie over deze bedekking.
24-11 15:53	Het is Volle Maan. De Maan staat vrijwel precies tegenover de Zon aan de hemel. Hierdoor is de Maan vrijwel de hele nacht zichtbaar. De verlichte kant van de Maan is naar de Aarde gekeerd. Hoewel de Volle Maan veel opvallender is dan iedere andere maanfase, is dit niet het beste moment om de Maan waar te nemen. Doordat het zonlicht op de Maan ongeveer uit de richting van de Aarde komt zijn er vanaf de Aarde geen schaduwen van kraters en bergen op de Maan te zien, wat ervoor zorgt dat er nauwelijks contrast is op het maanoppervlak. Daarnaast is de Volle Maan een stoorzender bij het waarnemen van zwakkere objecten aan de sterrenhemel. De Volle Maan staat op dit moment op circa 360765 km van de Aarde, en hierdoor lijkt deze zo'n 6% groter en circa 12% helderder dan gemiddeld. Zie ook: Hoe ontstaan de fasen van de Maan? in de veelgestelde vragen.
25-11 02:53	Vannacht is een bedekking door de Jupiterschijf en een verduistering door de Jupiterschaduw van Io in zijn geheel te zien. Om 2:53 uur zien het begin van de verduistering, wanneer Io in Jupiters schaduw verdwijnt, en duurt tot 6:27 uur, wanneer Io weer van achter Jupiter tevoorschijn komt. Zie deze tabel voor meer details en andere verschijnselen.
25-11 22:01	De Maan staat in het perigeum; het punt van zijn baan om de Aarde dat het dichtst bij de Aarde ligt. De afstand tot de Maan bedraagt op dit moment 359347 km. Door de geringere afstand lijkt de Maan nu groter aan de hemel te staan dan gemiddeld: 33’15,2”. De Maan is afnemend, voor 99% verlicht en hij is vrijwel de gehele nacht zichtbaar; 's avonds in het (zuid)oosten en tegen de ochtend in het westen of zuidwesten. Het kaartje toont de Maan om 0:45 uur in het sterrenbeeld Stier, op een hoogte van 64° boven de zuidelijke horizon. Zie ook de interactieve applet Verschijnselen van de Maan.
25-11 23:40	Uranus is in oppositie met de Zon. Voor een waarnemer op Aarde staat de planeet tegenover de Zon aan de hemel. Als gevolg daarvan komt Uranus op rond zonsondergang en gaat rond zonsopkomst weer onder. De planeet is hierdoor vrijwel de gehele nacht te zien. Daarnaast staat hij relatief dicht bij de Aarde, zodat hij helder en groot lijkt. Dit zijn ideale omstandigheden om Uranus waar te nemen. De gasplaneet Uranus is al met een verrekijker of kleine telescoop aan de hemel te vinden. Onder zeer gunstige omstandigheden (goed weer, donker) is de planeet zelfs met het blote oog te onderscheiden, wanneer je precies weet waar te zoeken. In een telescoop met grote vergroting is een klein schijfje te zien, dat niet al teveel details prijsgeeft. De helderheid van Uranus bedraagt +5,6m, zijn schijnbare diameter is 3,8”. We vinden de planeet in het sterrenbeeld Stier. De planeet staat rond 00:31 uur in het zuiden, op een hoogte van 59° boven de horizon, voor een waarnemer in Utrecht, zie deze hemelkaart. Voor meer informatie over de positie en zichtbaarheid van de planeet, zie het hoofdstuk Uranus. De pagina opposities van Uranus bevat meer details voor deze en andere opposities van Uranus. Op die pagina zijn ook oppositiekaarten te vinden.
26-11 00:10	Vannacht is een overgang van de Jupitermaan Io en van Io's schaduw over de planeetschijf van Jupiter volledig waar te nemen. De schaduwovergang begint om 0:10 uur, op het moment dat Io's schaduw de schijf van Jupiter betreedt, en duurt tot 3:42 uur, wanneer Io de Jupiterschijf weer achter zich laat. Tussen beide gebeurtenissen in is te zien hoe Io de schijf van Jupiter betreedt (01:25 uur) en Io's schaduw de Jupiterschijf weer achter zich laat (02:28 uur).
26-11 04:45	De ster SAO 77322, een ster met een helderheid van +5,8m in het sterrenbeeld Stier, wordt bedekt door de Maan. De ster wordt bedekt door de verlichte rand van de Maan om 04:45 uur. Om 05:34 uur wordt deze weer zichtbaar aan de zeer dunne onverlichte maanrand. Bij het begin van de bedekking staat de Maan te Utrecht 50° boven de horizon, bij het einde 43°. De Maan is voor 96% verlicht, wat het niet gemakkelijker maakt om de bedekking waar te nemen. De details van de bedekking voor een aantal plaatsen in Nederland en België zijn te vinden in deze tabel.
26-11 06:55	Mars staat 1,7° ten noorden van Regulus, de helderste ster van het sterrenbeeld Leeuw (+1,4m). De dichtste nadering gebeurt om 06:56, in onze streken op een hoogte van 50° boven de horizon, in het zuiden en is dus goed te zien. De helderheid van Mars is nu +0,6m.
27-11 23:18	Tussen 23:18 en 7:41 uur (28/11) nemen we alle grote Jupitermanen ten westen van de planeetschijf waar. Van binnen naar buiten: Io, Europa, Ganymedes en Callisto. Jupiter staat op een hoogte van 40° boven de horizon, in het zuidoosten en de planeet is gemakkelijk te vinden. De Zon staat 43° onder de horizon en het is donker.
28-11 00:40	De Maan staat 4,6° ten zuiden van Pollux, de helderste ster van het sterrenbeeld Tweelingen (+1,1m). De dichtste nadering gebeurt om 00:40, in onze streken op een hoogte van 45° boven de oostzuidoostelijke horizon en is dus goed te zien. De Maan is voor 84% verlicht. Voor de zichtbaarheid en andere gegevens van de Maan, zie de pagina Vannacht aan de hemel.
29-11 00:00	Deze tijd van het jaar is prima geschikt om de gasnevel NGC1554, bekend als Struve's verloren nevel, te zien. De gasnevel is te vinden in het sterrenbeeld Stier. Het object komt om 16:43 uur op, gaat om 08:17 uur onder en staat om 00:30 uur in het hoogste punt aan de hemel, op 57° boven de horizon. Bij het waarnemen van een zwak en contrastarm object als deze gasnevel is een behoorlijke telescoop nodig om iets te kunnen zien. Foto: DSS.
29-11 00:00	Deze tijd van het jaar is prima geschikt om de gasnevel NGC1555, ook bekend als Hind's variabele nevel, op te zoeken. De gasnevel is te vinden in het sterrenbeeld Stier. Het object komt om 16:44 uur op, gaat om 08:18 uur onder en staat om 00:31 uur in het hoogste punt aan de hemel, op 57° boven de horizon. Een donkere locatie en een datum rond Nieuwe Maan zijn aan te raden, bijvoorbeeld in de week rond 9 december. Bij het waarnemen van een zwak en contrastarm object als deze gasnevel is een behoorlijke telescoop nodig om iets te kunnen zien. Zie deze detailpagina voor NGC1555 voor meer gegevens. Gegevens van ruim 1200 andere deepsky-objecten zijn te vinden via de pagina Gegevens van sterrenbeelden. Foto: DSS.
30-11 07:45	De Maan staat 3,8° ten zuidwesten van Mars (+0,5m), in het sterrenbeeld Leeuw. De dichtste nadering gebeurt om 17:58, onder de horizon voor een waarnemer in de Lage Landen. Bekijk de samenstand rond 7:45 uur, of op 1 december rond 0:30 uur. De twee objecten staan in het eerste geval in het zuidwesten, circa 46° boven de horizon, 6,8° van elkaar vandaan. In het andere geval is de samenstand te zien op circa 9° boven de oostelijke horizon, 5,7° van elkaar verwijderd. De Maan is voor ongeveer 57% verlicht. Voor de zichtbaarheid van Maan en planeten, zie Vannacht aan de hemel.
30-11 07:45	De Maan staat 1,9° ten zuidwesten van Jupiter (-2,2m), in het sterrenbeeld Leeuw. De dichtste nadering gebeurt om 09:14, bij ons op een hoogte van 34°, maar bij daglicht. Bekijk de samenstand rond 7:45 uur. Het tweetal staat dan zo'n 45° boven de zuidwestelijke horizon, 2,0° van elkaar vandaan. De Maan is voor 61% verlicht. Voor de zichtbaarheid van Maan en planeten, zie Vannacht aan de hemel.
30-11 07:45	De Maan staat 1,9° ten zuidwesten van Regulus, de helderste ster van het sterrenbeeld Leeuw (+1,4m). De dichtste nadering gebeurt om 15:34, voor een waarnemer in onze streken onder de horizon en bovendien bij daglicht. Bekijk de samenstand rond 7:45 uur, of op 1 december rond 0:30 uur. Het tweetal staat in het eerste geval in het zuidwesten, op een hoogte van ongeveer 45°, 4,7° van elkaar verwijderd. In het andere geval is de samenstand te zien op een hoogte van ongeveer 9° in het oosten, 6,2° van elkaar verwijderd. De Maan is voor ongeveer 57% verlicht. Voor de zichtbaarheid en andere gegevens van de Maan, zie de pagina Vannacht aan de hemel.
30-11 23:18	Jupiters satelliet Io staat op 2,3” ten zuiden van Europa. Jupiter staat op een hoogte van 5° boven de horizon, in het oostnoordoosten, en goed zicht op de horizon is nodig om dit te kunnen zien. De Zon staat 57° onder de horizon en het is goed donker. Zie ook de figuur hiernaast en de tabel Verschijnselen van de manen van Jupiter voor meer informatie.